American Made – Thêm một bom tấn nữa của Tom Cruise trong mùa hè này. Nhưng hơi thất vọng.

Poster phim

Diễn xuất của Tom thì không có gì phải phàn nàn. Nhưng đây là một bộ phim được dựng từ một câu chuyện có thật (hay ít ra là như vậy) nên có rất ít cảnh hành động hoành tráng mãn nhãn.

Vai của Tom là một phi công biến chất có nhiệm vụ vận chuyển vũ khí từ Mỹ cho các nhóm phiến quân ở Trung Mỹ để chống lại các chính quyền theo phe cộng sản tại đây hồi những năm 70-80 của thế kỷ trước. Vì vậy phim cũng không có những pha hành động mạo hiểm mang tính giải trí cho khán giả.

Sapiens: Lược sử kỳ lạ về loài người

100.000 năm trước đây, loài người vẫn là một sinh vật yếu đuối không có gì đặc biệt trong hệ sinh thái trái đất. Điều gì đã tạo ra bước chuyển vĩ đại để đưa loài người lên đỉnh chuỗi thức ăn và tạo ra những kỳ tích như ngày hôm nay?

Đó luôn là câu hỏi quan trọng của loài người, và những lý giải cho câu hỏi trên được tác giả Yuval Noah Harari đưa ra rất thuyết phục trong cuốn sách được đánh giá cao “Sapiens – Lược sử về loài người”.

Sức mạnh của ngôn ngữ và hư cấu

Con người xuất hiện trên trái đất từ 2,5 triệu năm trước đây. Và trái đất từng là nơi sinh sống của nhiều loài người khác nhau như Neanderhal ở châu Âu, Homo soloensis ở đảo Java, Homo erectus ở Đông Á và Sapiens ở châu Phi. Mặc dù có nhiều điểm khác biệt nhưng các loài người đều có chung một số đặc điểm rõ nét là bộ não cực lớn so với các loài động vật khác và đứng thẳng trên hai chân. Nhờ đứng thẳng mà tầm quan sát xa hơn để tìm kiếm thức ăn và phát hiện kẻ thù. Đôi tay được giải phóng để làm việc nhiều hơn như ném đá và ra hiệu và nhiều việc khác qua thời gian. Đặc biệt là đôi tay có thể chế tác các công cụ.

Tuy nhiên, chỉ với một bộ não lớn, khả năng sử dụng công cụ không đem lại lợi thế rõ rệt cho loài người trong suốt 2 triệu năm. Ngay cả khi đã thuần hóa được lửa thì con người Sapiens vẫn là những sinh vật hèn mọn, sống quẩn quanh ở một góc của châu Phi vào khoảng 150.000 năm trước. Loài người vẫn là sinh vật yếu đuối ở giữa chuỗi thức ăn của tự nhiên, luôn lo sợ những kẻ ăn mồi to lớn và hung dữ hơn, sống chủ yếu bằng cách hái lá cây, thu vét côn trùng, rình rập động vật nhỏ và ăn thịt thối rữa là phần thừa của các động vật ăn thịt lớn bỏ lại.

Nhưng mọi thứ thay đổi đột ngột vào thời điểm cách đây 70.000 năm. Những đột biến di truyền ngẫu nhiên đã thay đổi hệ thống thần kinh não bộ của giống người Sapiens cho phép họ suy nghĩ đột phá và giao tiếp bằng một loại ngôn ngữ hoàn toàn mới. Đó là thời điểm bắt đầu Cách mạng nhận thức của Sapiens.

Ngôn ngữ của Sapiens linh hoạt một cách đáng kinh ngạc vì có thể kết hợp các âm thanh và dấu hiệu để tạo nên vô số câu với vô số nghĩa khác nhau. Nhờ vậy Sapiens có thể chia sẻ nhiều thông tin với nhau hơn hẳn các loài khác, kể cả những giống người khác. Khả năng linh hoạt trong ngôn ngữ giúp cho con người giao tiếp và gắn kết với nhau nhiều hơn. Chính khả năng giao tiếp linh hoạt này mà con người có thể tập hợp và phối hợp với nhau ở quy mô lớn.

Nhưng theo Harari, đặc điểm độc đáo nhất trong ngôn ngữ của loài người không phải là khả năng truyền tải thông tin về những việc có thật mà ở khả năng truyền tải thông tin về những thứ không tồn tại. Chỉ Sapiens mới có thể nói về mọi thứ mà họ chưa bao giờ thấy, chạm vào hay ngửi mùi. Đó là những điều hư cấu.

Hư cấu không chỉ giúp con người tưởng tượng, mà còn giúp họ tưởng tượng cùng nhau. Họ cùng xây dựng lên những câu chuyện, niềm tin từ trong tưởng tượng của mình. Những huyền thoại được tạo ra như vậy tạo ra cho Sapiens khả năng chưa từng có để hợp tác trên quy mô lớn. Kiến và ong cũng có thể hợp tác nhưng rất cứng nhắc và với họ hàng thân thuộc. Sói và tinh tinh hợp tác linh hoạt hơn, nhưng chỉ với những con trong bầy mà chúng biết rõ. Trong khi đó, Sapiens có thể hợp tác cực kỳ linh hoạt với vô số người xa lạ. Hợp tác cùng nhau bằng niềm tin chung vào những gì tưởng tượng ra vẫn hiển hiện trong cuộc sống ngày hôm nay. Khi người nhiều người cùng tin vào sự tưởng tưởng, thì sự tưởng tượng ấy sẽ hiện hữu như có thật. Không chỉ là tôn giáo hay dân tộc, quốc gia mà ngay cả những công ty, các thương hiệu, tổ chức… hay các khái niệm mơ hồ hơn như nhân quyền, dân chủ, chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa tự do… ngày nay cũng đều được xây dựng và phát triển dựa trên sự tưởng tượng.

Trong tự nhiên, hành vi của các loài được quy định bởi các gene di truyền của chúng rồi mới đến môi trường sống và đặc tính cá nhân. Để thay đổi được cách ứng xử của động vật thì cần phải có sự thay đổi rõ rệt về điều kiện môi trường hoặc đột biến gene. Quá trình này tốn rất nhiều thế hệ mới tạo ra sự thay đổi khác biệt trong tập tính của động vật. Tuy nhiên, cách mạng nhận thức đã giúp cho Sapiens thay đổi hành vi của họ một cách nhanh chóng, truyền lại hành vi mới cho thế hệ tương lai mà không cần sự thay đổi về di truyền hay môi trường nào. Đây là một khả năng to lớn khác mà con người vượt xa các loài khác về khả năng hợp tác, thậm chí vượt qua cả những quy luật về sinh học trong tiến hóa.

Kẻ hủy diệt trở thành chúa trời

Sau cách mạng nhận thức, Sapiens nắm được các kỹ thuật, kỹ năng tổ chức tập thể để có thể vượt ra khỏi châu Phi rồi chiếm lĩnh toàn thế giới. Từ Đông Phi, Sapiens di cư sang bán đảo Ả rập và từ đó nhanh chóng chiếm lĩnh toàn bộ vùng Á-Âu rộng lớn. Đã có thể trong quá trình vươn ra toàn cầu này xảy ra việc kết đôi giữa người Sapiens và những giống người khác để tạo ra những đứa con lai. Nhưng rồi Sapiens đã tiêu diệt hết tất cả các giống người trên để trở thành loài người duy nhất trên Trái Đất cho đến ngày hôm nay. Sapiens tức là người tinh khôn!

Trong quá trình mở rộng môi trường sống và tiến hóa, Sapiens còn là thủ phạm của những thảm họa sinh thái tồi tệ nhất trên Trái Đất. Trong tự nhiên, các loài tiến hóa theo tuần tự và chậm rãi. Nhưng loài người lên đỉnh hệ sinh thái trong thời gian quá nhanh khiến cho mọi thứ không kịp điều chỉnh. Quá trình tiến hóa quá vội vàng này đã gây ra sự tiệt chủng của phần lớn các loài động vật lớn trên thế giới và nhiều thảm họa sinh thái khác.

Rõ nét nhất là thời điểm mà loài người đặt chân trên châu Úc cách đây 45.000 năm (trước đó cô lập với thế giới bởi đại dương) chính là thời điểm Sapiens bước lên bậc cao nhất của chuỗi thức ăn và từ đó về sau trở thành loài sinh vật tàn bạo nhất trong biên niên sử Trái Đất.

Trong khoảng vài ngàn năm, hầu hết những loài thú lớn ở châu Úc biến mất. Chuỗi thức ăn của toàn bộ hệ sinh thái ở châu Úc bị phá vỡ và sắp xếp lại. Nhưng thảm họa sinh thái mà Sapiens gây ra ở châu Mỹ sau đó còn khủng khiếp hơn. Trong khoảng 2.000 năm kể từ khi con người đặt chân lên châu Mỹ, hầu hết các loài động vật to lớn độc nhất vô nhị như voi ma mút, voi răng kiếm, lười khổng lồ,… đã ra đi.

Cho đến cách mạng nông nghiệp cách đây 10.000 năm, Sapiens đã làm một nửa các loài động vật có kích thước lớn trên hành tinh này bị tuyệt chủng. Và số còn lại cũng dần bị con người hủy diệt cho đến tận ngày nay bởi nạn săn bắt, phá rừng hay đô thị hóa làm mất môi trường sống.

Những điều tranh cãi

Ngày nay, Sapiens đang cố gắng vượt qua giới hạn sinh học không chỉ của bản thân mà cả hệ sinh thái. Họ đang bắt đầu phá vỡ các quy luật chọn lọc của tự nhiên, thay thế chúng bằng những quy luật thiết kế thông minh.

Trong các phòng thí nghiệm trên khắp thế giới, các nhà khoa học đang biến đổi hoặc thiết kế nên những sinh vật sống phi tự nhiên. Những kỹ thuật di truyền đang cho phép con người tạo ra những sinh vật chưa từng có, tái tạo những sinh vật đã tuyệt chủng và tương lai là tạo ra những con người mang những đặc tính của siêu nhân. Công nghệ giúp con người có thể tích hợp với máy móc trở thành một dạng của rô bốt sinh học trong các truyện khoa học giả tưởng. Robot và công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển ngày một nhanh và mạnh để thách thức trí tuệ của con người. Liệu đến một ngày những sinh vật có trí tuệ nhân tạo đủ thông minh để tự hỏi tại sao phải phục vụ con người thay vì tiêu diệt con người?

70.000 năm trước, Sapiens vẫn là một loài động vật tầm thường chỉ chú tâm đến công việc của mình ở một góc của châu Phi. Trong thiên niên kỷ tiếp theo, loài người tự biến mình thành bá chủ toàn bộ hành tinh và kẻ khủng bố với hệ sinh thái. Giờ đây, nó đang đứng bên ranh giới trở thành một vị thần có những khả năng sáng tạo và hủy diệt, hủy diệt cả con người và toàn bộ hành tinh này.

Một trong những luận điểm mới của Harari cho rằng chuyển từ phương thức săn bắt hái lượm lên nông nghiệp là sai lầm của loài người. Ông cho rằng cuộc sống của con người trong thời kỳ săn bắt hái lượm thú vị và nhàn nhã hơn nhiều so với làm nông. Đó không chỉ là những bữa ăn đa dạng về nguồn gốc thực phẩm mà còn cả ở thời gian tận hưởng cuộc sống tự nhiên thay vì suốt năm bán mặt cho đất, bán lưng cho trời của những nông dân.
Điều này trái ngược với quan niệm thông thường rằng xã hội và cuộc sống con người tốt dần lên theo thứ tự từ săn bắt hái lượm đến nông nghiệp rồi công nghiệp hóa. Nhiều người không đồng tình với quan điểm này, trong đó có tỉ phú Bill Gates. Bill Gates cho rằng rất khó để cho rằng cuộc sống của loài người thời kỳ săn bắt hái lượm là thoải mái hơn làm nông nghiệp vì đầy rẫy rủi ro. Trong khi đó, nông nghiệp không chỉ giúp nuôi sống nhiều người hơn mà còn là cơ sở để thành lập nên các thành phố, quốc gia cũng như những phát kiến về văn hóa, khoa học sau này bao gồm chữ viết.
Dù còn những điểm không đồng tình, Bill Gates vẫn khuyến khích mọi người nên đọc cuốn sách này bởi theo ông: “Harari kể về lịch sử loài người theo một cách dễ tiếp cận khiến bạn thật khó có thể đặt nó xuống”.

Và quả đúng là như vậy.

Một khi đã cầm cuốn “Sapiens – Lược sử về loài người” lên thì bạn khó lòng dứt ra khỏi các trang sách ngồn ngộn thông tin vừa mới lạ, vừa thú vị lại vừa kích thích thông qua lối kể chuyện logic nhưng đầy hóm hỉnh. Tác giả John Carey (The Sunday Times) nhận xét: “Sapiens thuộc loại sách có thể giúp dọn sạch tâm trí bạn”.

Nhưng làm sạch tâm trí để bạn hiểu hơn về lược sử của loài người, và sau đó sẽ gợi nên những trăn trở về những điều loài người chúng ta đã làm với những loài khác, với bản thân chúng ta và sự tồn vong của cả hành tinh này.

Trần Mạnh

Scroll To Top